Betta (kempvis) houden: prachtig, maar met regels

Met zijn wapperende vinnen en felle kleuren is de betta, ook wel kempvis of Siamese vechtvis genoemd, een van de mooiste zoetwatervissen die je kunt houden. Helaas is hij ook een van de slechtst begrepen vissen. Het hardnekkige beeld van een betta in een vaasje of klein kommetje heeft ontelbare vissen een kort en somber leven bezorgd.

De werkelijkheid: een betta heeft minimaal 20 tot 30 liter verwarmd, gefilterd water nodig, een rustig ingerichte bak en, heel belangrijk, geen tweede mannetje in de buurt. In dit artikel lees je waar die regels vandaan komen, wat een labyrintvis eigenlijk is en hoe je jouw betta een omgeving geeft waarin hij jaren gezond blijft.

Wil je speciaal voor een betta een bak opzetten? Onze gids Aquarium opstarten in 9 stappen helpt je met de basis, van filter tot indraaien.

Waarom een vaasje of kommetje dierenmishandeling is

De vaas-mythe komt voort uit een halve waarheid: de betta (Betta splendens) komt uit ondiep, langzaam stromend water in Thailand en omliggende landen, rijstvelden, moerassen en sloten. “Ondiep” wordt dan vertaald naar “klein”, maar dat klopt niet: zo’n rijstveld is ondiep én hectaren groot, dichtbegroeid en constant tropisch warm. Een vaas is dat allemaal niet.

Wat er in een vaas of kommetje gebeurt:

• Geen verwarming. Bij Nederlandse kamertemperatuur (18-21 °C) zit een tropische vis permanent onderkoeld: traag, vatbaar en lusteloos.
• Geen filter. Ammoniak en nitriet stapelen zich in een paar liter razendsnel op; de vis zwemt letterlijk in zijn eigen gif.
• Geen ruimte of prikkels. Een betta is nieuwsgierig en verkent actief zijn territorium. In een kom kan dat niet, en dat zie je terug in apathisch gedrag en dichtgeklapte vinnen.

Dat een betta het in zo’n omgeving weken “volhoudt”, komt alleen doordat hij als labyrintvis niet direct stikt in zuurstofarm water. Overleven is iets anders dan leven: in een vaas haalt een betta zelden zijn eerste verjaardag, terwijl hij in een goede bak drie tot vijf jaar oud wordt.

Minimaal 20-30 liter, verwarmd en gefilterd

De ondergrens voor één betta is een bak van 20 tot 30 liter, meer mag altijd. Zo’n formaat valt binnen het bereik van een nano-aquarium, waarvoor complete kant-en-klare bakjes met verlichting en filter te koop zijn. Daarbij horen twee stukken techniek:

• Een verwarming, ingesteld op 24 tot 27 °C. Dit is niet onderhandelbaar; een betta is een van de weinige vissen waarvoor zelfs een onverwarmd aquarium echt geen optie is. Een kleine, instelbare aquariumverwarming volstaat; zie ook onze gids over aquariumverwarming.
• Een zacht ingesteld filter. Betta’s komen uit vrijwel stilstaand water en hun grote vinnen maken zwemmen tegen stroming in uitputtend. Kies een klein binnenfilter of sponsfilter en richt de uitstroom op de ruit of demp hem met planten.

Wat betreft water: een pH rond neutraal (6,5-7,5) en niet te hard water is prima; stabiliteit is belangrijker dan exacte cijfers. Ververs wekelijks zo’n 20 procent en dek de bak af, betta’s zijn goede springers, en er is nog een reden voor die afdekking (daarover hieronder meer).

Eén man per bak: het vechtersinstinct

De naam kempvis is eerlijk: betta-mannen zijn eeuwenlang in Thailand selectief gekweekt op vechtlust. Twee mannen in één bak betekent gegarandeerd gevecht, tot een van beide zwaar gewond of dood is, hoe groot de bak ook is. Zelfs zijn eigen spiegelbeeld kan een man al in imponeerstand brengen. De regel is dus absoluut: één betta-man per aquarium.

En vrouwen? Een man en vrouw zet je alleen tijdelijk en gericht bij elkaar voor de kweek; daarbuiten jaagt de man de vrouw op. Groepjes vrouwen (“sorority”) worden soms gehouden, maar ook vrouwen bouwen een rangorde op met flink geweld, geen beginnersproject. Voor de meeste mensen is de beste opzet simpel: één man als koning van zijn eigen bak, eventueel met rustige medebewoners (zie verderop).

De betta als labyrintvis

Betta’s bezitten een bijzonder extra ademhalingsorgaan: het labyrintorgaan, een doolhof van rijk doorbloede plaatjes achter de kieuwen. Daarmee kan een betta een hap atmosferische lucht aan het wateroppervlak nemen, een aanpassing aan zijn zuurstofarme moerasthuis. Een betta móét zelfs regelmatig naar het oppervlak; dat opstijgen en happen is normaal gedrag, geen teken van nood.

Voor de inrichting betekent dat:

• houd het wateroppervlak altijd vrij bereikbaar (drijfplanten mogen, maar niet dichtgegroeid);
• laat een luchtlaag tussen water en dekruit, en houd de bak afgedekt: zo blijft de lucht die hij hapt warm en vochtig, wat het gevoelige labyrintorgaan beschermt;
• maak de bak niet te diep, vanaf de bodem naar boven zwemmen moet met die zware vinnen geen expeditie zijn.

Leuk detail: de man bouwt aan het oppervlak een bellennest van slijmbelletjes, ook zonder vrouw in de buurt. Een bellennest is een teken dat je betta zich goed voelt.

Inrichting: rustig, beplant en zonder scherpe randen

Een betta wil een dichtbegroeide, rustige bak met gedempt licht:

• Zachte, echte planten zoals javavaren, anubias en cryptocorynen, plus drijfplanten om het licht te temperen.
• Schuilplekken van hout of kienhout; een breed anubiasblad vlak onder het oppervlak wordt vaak als “hangmat” gebruikt.
• Geen scherpe randen. Ruw plastic decor en scherpe stenen scheuren de lange vinnen open, met vinrot als gevolg. Doe de pantytest: haal een nylon kous over het decor, blijft die haken, dan is het te scherp.
• Zwak licht en donkere bodem laten de kleuren het mooist uitkomen.

Medebewoners kunnen in een bak vanaf zo’n 60 liter: rustige bodembewoners zoals corydoras of kuhli-alen gaan meestal goed. Fout zijn vinnenbijters zoals sumatranen (die slopen de sluiervinnen) en juist ook kleurige guppy-mannen, die de betta als rivaal aanziet en aanvalt. Twijfel je? Check welke vissen kunnen samen?

Voeding: een kleine vleeseter

In de natuur eet een betta vooral insecten(larven) van het wateroppervlak. Hij is dus overwegend carnivoor:

• Speciaal betta-granulaat als basis, gewone tropische vlokken bevatten te veel plantaardig vulmiddel.
• Levend of diepvriesvoer twee à drie keer per week: muggenlarven, artemia of daphnia. Zie levend- en diepvriesvoer.

Een betta bedelt overtuigend, maar zijn maag is zo groot als zijn oog. Twee à drie korrels per beurt, één à twee beurten per dag, en één vastendag per week is een prima ritme. Overvoeren leidt bij deze vis opvallend snel tot zwemblaasproblemen en verstopping.

Gezondheid: veelvoorkomende problemen herkennen

• Vinrot: rafelige, steeds korter wordende vinnen met soms een witte rand. Vrijwel altijd het gevolg van slechte waterkwaliteit of beschadiging aan scherp decor. Eerst water op orde brengen, ruim verversen; alleen bij doorzetten behandelen.
• Zwemblaasproblemen: scheef hangen of moeite met zinken/stijgen, meestal na overvoeren. Twee dagen vasten lost het vaak op.
• Lusteloosheid en dichtgeklapte vinnen: denk eerst aan te koud water of ammoniak/nitriet, test je waterwaarden voordat je naar medicijnen grijpt.
• Witte stip: kleine witte puntjes op lijf en vinnen; goed behandelbaar, zie witte stip.

De rode draad is telkens dezelfde: vrijwel elk betta-probleem begint bij te klein, te koud of te vies water. Geef hem die 25 liter warm, beplant en rustig water, en je hebt aan de kempvis een karaktervolle huisgenoot die zijn baasje herkent, komt aanzwemmen bij het voeren, en niets gemeen heeft met dat treurige visje in de vaas.

Veelgestelde vragen

Hoeveel liter heeft een betta minimaal nodig?

Reken op minimaal 20 tot 30 liter verwarmd en gefilterd water voor één betta; meer mag altijd. Een bak van 40 à 60 liter is comfortabeler en houdt de waterwaarden stabieler. Een vaasje of kommetje van een paar liter is te klein en verkort het leven van de vis sterk.

Kunnen twee betta-mannen samen in één aquarium?

Nee. Twee mannen vechten tot een van beide zwaar gewond raakt of sterft, hoe groot de bak ook is. Houd altijd maar één betta-man per bak. Ook een man en vrouw zet je alleen tijdelijk en gecontroleerd samen tijdens de kweek.

Heeft een betta een verwarming nodig?

Ja. De betta is een tropische vis die 24 tot 27 graden nodig heeft. Zonder verwarming zit hij bij Nederlandse kamertemperatuur permanent onderkoeld, wordt hij traag en lusteloos en neemt de kans op ziekte sterk toe. Een kleine thermostaatverwarming is onmisbaar.

Waarom hapt mijn betta naar lucht aan het oppervlak?

Dat is volkomen normaal gedrag. De betta is een labyrintvis en neemt met een speciaal orgaan happen atmosferische lucht op. Hij moet daarom altijd bij het wateroppervlak kunnen komen; zorg dat drijfplanten of decoratie het oppervlak nooit volledig afsluiten.